«Розгалас. Вакцына ад COVID – новая нафта?» Радыёблог Максіма Угляніцы (аўдыё)

• Перадача: Радыёблог
• Дата: 15.12.2020

«Каронавірус», «кавід», «самаізаляцыя», «лакдаун», «сацыяльная дыстанцыя» – найбольш ужывальныя словы няпростага 2020-га года. Ёсць адпаведныя даследаванні, але і яны непатрэбныя любому, у каго ёсць слых і зрок. Паглядзіце, пра што ў асноўным расказваюць сусветныя СМІ, паслухайце, што абмяркоўваюць людзі – у рэальным жыцці і ў інтэрнэце. Адна «карона» навокал!

Змяніць такую сітуацыю магло б вынаходства лекаў супраць новага вірусу або эфектыўнай вакцыны. Каб COVID ператварыўся ў проста адно з захворванняў, з якімі чалавецтва паспяхова жыве. Натуральна, што вялізная колькасць жыхароў планеты прагна чакаюць навін ад навукоўцаў і фармацэўтаў – калі ж вы ўжо нарэшце створыце тую вакцыну, каб можна было крыху расслабіцца? Аднак не ўсё так проста – пытанне не толькі медыцынскае, але часам і геапалітычнае. Усё часцей чуваць меркаванне: вакцына ад «кавіду» можа стаць новай нафтай. Тэма на многія мільярды долараў. Лёгка сабе ўявіць, колькі жадаючых атрымаць тую вакцыну, і на што яны гатовыя дзеля таго пайсці.

Зараз усё буйныя дзяржавы канкурыруюць за права быць першымі ў стварэнні бясшкоднай і эфектыўнай вакцыны. Аднак далёка не кожная краіна здольная на такія даследаванні. Свае напрацоўкі ўжо ёсць у Расіі, ЗША, Кітаі. Прэпараты на розных стадыях даследаванняў, канчатковага «Ёсць! Атрымалася!» пакуль ніхто не агучыў.

Між тым, пастаянныя пастаўкі вакцыны ў пэўную краіну, якая сама не змагла яе стварыць, гэта не толькі вялікія (і стабільныя) грошы. Гэта яшчэ і ўплыў: можам даць вам вакцыну, а можам не даць, і ад гэтага залежаць жыцці тысяч людзей. Без палітыкі тут дакладна не абыдзецца. Напрыклад, два найбольш буйныя канкурэнты – ЗША і Кітай – з-за сваіх цяперашніх рознагалоссяў наўрад ці дадуць тэсціраваць прэпарат адно аднаму.

Часопіс Масачусецкага тэхналагічнага інстытута (самай вядомай у свеце тэхнічнай ВНУ) у артыкуле, прысвечаным праблеме, прыводзіць меркаванне кансультанта па біятэхналогіях П'ера Маргона. Ён працаваў з адным буйным кітайскім вытворцам вакцын супраць COVID. Эксперт запэўнівае: за кулісамі ўжо абмяркоўваецца бартэр за доступ да вакцын. Маргон прыгадаў, як падчас пандэміі свінога грыпу ў 2009 годзе ён працаваў з французскай фармацэўтычнай кампаніяй Sanofi. Тады дыпламаты ў Парыжы выбіралі краіны для прыярытэтных паставак прэпаратаў. У спіс увайшлі дзяржавы, што пастаўляюць тавары, ад якіх Францыя залежыць: газ, нафту і ўран. Усё гэта не хавалася нават за тонкай завесай тайны, – кажа Маргон.

Больш за тое, за доступ змагаюцца не толькі дзяржавы, але і кампаніі, прыватныя асобы, нават злачынныя групоўкі, гатовыя выкрасці адпаведны рэфрыжэратар. Падчас успышкі свінога грыпу Францыя размясціла сваю жандармерыю каля варот фармацэўтычнага завода. «Калі ў вас ёсць нешта, чаго не хапае і на што ёсць вялікі попыт, гэта мае прамую каштоўнасць», – кажуць эксперты. Прыгадайце вясеннія гісторыі пра маскі, якіх не хапала і якія перапрадавалі з вялікімі накруткамі. Спецслужбы некаторых краін не сумняваюцца, што ўжо ёсць і хакеры, якія спрабуюць выкрасці сакрэты вытворчасці вакцын з адпаведных сервераў.

Яшчэ адзін момант: распрацоўка вакцыны – справа вельмі рызыкоўная з пункту гледжання эфектыўнасці. Так, ЗША накіравалі больш за паўтара мільярда долараў біятэхналагічнай кампаніі Novavax — так бы мовіць, авансам за будучы прэпарат. Падобная здзелка заключана з французскай Sanofi. Рызыка ў тым, што ніводная вакцына не працуе са 100%-най гарантыяй. І ўсё роўна апошняя здзелка выклікала скандал. Гендырэктар Sanofi сказаў: ЗША маюць права на самы буйны папярэдні заказ, таму што яны інвесціруюць у рызыку. Французскія афіцыйныя асобы назвалі такое тлумачэнне «непрымальным»: маўляў, вакцына павінна быць «глабальным грамадскім дабром». І роўны доступ да вакцыны нават не абмяркоўваецца.

Але гэта ў прыгожых заявах, а ў рэальным жыцці – яшчэ як абмяркоўваецца! Спецыялісты арганізацый, якія займаюцца закупкай вакцын для бедных краін, яшчэ раней папярэджвалі: ёсць небяспека, што прэпараты будуць закуплены багатымі краінамі, а для астатняга свету – не. І ў выйгрышы не будзе ніхто. Калі ў астатнім свеце бушуюць эпідэміі, вы не можаце вярнуцца да нармальнага жыцця, не можаце падарожнічаць, не атрымаеце адтэрміноўкі ад эканамічнага крызісу, нават калі ў вас ёсць вакцына. Але ці прыслухаюцца ў багатых краінах да такіх аргументаў, невядома. У артыкуле часопіса МІТ справядліва заўважана: наўрад ці тыя ж ЗША адправяць вакцыну ў Анголу да таго, як яна дойдзе да Арканзаса.

Яшчэ адна небяспека – у тым, што ўрады будуць настойваць на як мага больш хуткім выпуску вакцыны. Гэта палітычны і эканамічны ціск на вучоных. Апошнія папярэджваюць: калі запусціць вакцыну, якая не прайшла поўную праверку на бяспеку і будзе мець непрыемныя пабочныя эфекты, гэта можа каштаваць многія жыцці. Так, у ЗША раней вельмі хутка адобрылі хларахін для лячэння covid-19, але пасля аказалася: прэпарат амаль не дзейнічае. Мільёны долараў выдаткавалі на запасы непатрэбных лекаў.

Так ці інакш, тэма з распрацоўкай вакцыны шматабяцальная. Напярэдадні стала вядома, што і Беларусь прадумвае розныя варыянты: магчыма, у супрацоўніцтве з расійскімі вучонымі, а, магчыма, і самім паспрабаваць зрабіць прэпарат. Усё ж такі ёсць уласная школа спецыялістаў. У некаторых еўрапейскіх краінах, напрыклад, распрадалі або закрылі адпаведныя дзяржаўныя цэнтры, нацыянальны вопыт знік, і цяпер застаецца толькі спадзявацца на суседзяў.

Ёсць і пытанне нацыянальнай бяспекі – усё ж такі багаты запас вакцыны супраць каронавіруса можа стаць разменнай манетай у геапалітычных гульнях (такой, як сёння нафта або ядзерная зброя). Ёсць вакцына – ёсць палітычная стабільнасць і развіццё эканомікі, без лакдаўнаў і дэманстрацый незадаволеных людзей. Пакуль што, аднак, абсалютная большасць краін з трывогай назірае за развіццём падзей. І чакае абнадзейваючых навін ад вучоных.